پرتودهی محصولات کشاورزی و مواد غذایی

حدود یک سوم محصولات کشاورزی برداشت شده در جهان در مسیر رسیدن به دست مصرف کننده، در اثر فاسد شدن و آفتزدگی از بین میروند. در کنار این، هر ساله هزاران نفر در اثر بیماریهای ناشی از مصرف مواد غذایی آلوده جان خود را از دست میدهند. آمار مرگ و میر حاصل از مصرف مواد غذایی آلوده و ابتلا به بیماریهای ناشی از آن به ویژه در کشورهای در حال توسعه بسیار زیاد است، زیرا سیستمهای حمل و نقل و نگهداری آنها در مقایسه با کشورهای توسعه یافته، قدیمیتر و نامناسبتر بوده و در بیشتر مواقع دما و رطوبت محیط نگهداری و حمل و نقل، بالاتر از سطح قابل قبول میباشد.

ضایعات در محصولات کشاورزی

میزان محصولات کشاورزی از بین رفته در بسیاری از کشورهای جهان بسیار زیاد گزارش میشود و در برخی از کشورها به بیش از ۴۰% تولید میرسد. بکارگیری تکنیکهای پیشرفته و مناسب برای رفع آلودگی و بالا بردن زمان نگهداری این محصولات، در کنار ارتقای روشهای بهینه بستهبندی و عرضه آنها جهت بالابردن کیفیت ایمنی مصرف، باید در اولویت برنامههای ملی کشورهایی باشد که به ویژه به امر صادرات این محصولات اهتمام میورزند. بنا به گزارش سازمان تجارت جهانی (WTO, 2001)، رشد تجارت بینالمللی محصولات کشاورزی به ویژه میوهجات و سبزیجات از مناطق گرمسیری، از عوامل اصلی استراتژی توسعه اقتصادی در بسیاری از کشورهای در حال توسعه میباشد.
آمار ارائه شده در گزارش سطح و میزان تولید محصولات زراعی و باغبانی کشور، همچنین میزان صادرات و واردات محصولات کشاورزی که مربوط به سالهای اخیر می باشد، اهمیت توجه به روشهای ضدعفونی و تیمار این محصولات را در کشور دوچندان میکند. بنابراین لازم است توجه و نگاه ویژه و علمی به روش پرتودهی برای نگهداشت، کنترل حشرات، سترونسازی و ایجاد تاخیر در جوانهزنی محصولات کشاورزی به ویژه میوه جات تازه در کشور داشته باشیم.
بکارگیری روشهای مناسب ضدعفونی برای رسیدن به اهداف امنیت قرنطینه محصولات کشاورزی، منجر به توانمندسازی تجارت این محصولات میشود. در سالهای گذشته روش غالب، بکارگیری روش ضدعفونی با دود (با گاز متیل بروماید) بوده است. به دلیل اثرات مخرب محیطی این گاز در تهیسازی گاز ازن هوای محیط، یک موافقت بینالمللی (پروتکل مونترال) بکارگیری این ماده شیمیایی را محدود کرده است. به علاوه گاز متیل بروماید یک ماده مسمومکننده گیاهی برای میوهجات و سبزیجات تجاری بشمار میرود که باعث میشود صاحبان و توزیع کنندگان محصولات به دنبال روش جایگزین مناسبی برای آن باشند. براساس پروتکل مونترال، کشورهای توسعهیافته تا سال ۲۰۰۵ و کشورهای در حال توسعه تا سال ۲۰۱۵ میلادی، بایستی استفاده از این گاز را به دلیل خواص تهیسازی ازن از جو زمین، حذف نمایند.

آلودگی مواد غذایی و اثرات آن

مواد غذایی محیط مناسبی برای رشد و باروری انواع میکروارگانیسمها میباشند که امکان فساد انواع مختلف مواد غذایی را فراهم میسازند. برخی از محصولات غذایی، حاوی باکتریهای پاتوژن (عوامل بیماریزا) بوده و موجب انتقال و گسترش انواع بیماریها از طریق مصرف مواد غذایی میشوند. رشد بسیاری از انواع میکروبها در مواد غذایی، چه در محصولات کشاورزی به وجود آورنده آنها و چه در مواد غذایی حاصل از روش های فرآوری، منجر به تولید سموم و ایجاد مسمومیت در بدن مصرف کننده میشود. بیماریهای ناشی از مصرف مواد غذایی در اثر باکتریهای بیماریزا حدود ۹۰۰۰ مرگ در هر سال در ایالات متحده (طبق گزارش سازمان غذا و داروی ایالات متحده: FDA) اعلام شده است. همچنین سالانه ۲۴ میلیون مورد بیماری ناشی از این باکتریها در آن کشور گزارش شده است. این در حالی است که در کشور ایالات متحده شرایط جابجایی، حمل و نقل و نگهداری بهتر از کشورهای در حال توسعه میباشد.
همچنین وجود آفتها و حشرات در محصولات کشاورزی و مواد غذایی، زمان نگهداری و انبارداری آنها را به شدت کاهش میدهد. تقریباً ۲۵% محصولات غذایی پس از برداشت در اثر فاسد شدن و به دلیل وجود حشرات و آفات از بین میروند. در محصولات ریشهای و غدهای، فاسد شدن دلیل اصلی ضایعات محصولات به شمار میرود. در حال حاضر در بسیاری از کشورها، از مواد شیمیایی خاصی برای نگهداری مواد غذایی و یا دفع آفات و حشرات از آن استفاده میکنند.
آلودگی مواد غذایی با میکروارگانیسمها به ویژه باکتری بیماریزایی که اسپور تولید نمیکنند، یکی از معضلات مهم بهداشت عمومی میباشد که در همه جای دنیا به مردم آسیب میرساند. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی (WHO) در سال ۱۹۹۲ میلادی، بیماریهای عفونی و انگلی با آمار ۳۵%، بیشترین عامل مرگ و میر در سطح جهان بوده که اکثریت آن در کشورهای در حال توسعه رخ داده است. هر چند که پاستوریزه کردن حرارتی مواد غذایی مایع، روش جا افتاده و راضی کنندهای برای رفع آلودگی یا ضدعفونی کردن این قبیل موارد غذایی میباشد ولی مشخص شده است که این روش برای مواد غذایی جامد، اجزای خشک شده یا برای غذای تازه که لازم است مشخصههای بارز اولیه برای پاسخ به الزامات بازار حفظ شود، نامناسب نشان داده است.
با توجه به این دلایل و در نظر گرفتن اینکه فاسد شدن مواد غذایی تبدیل به یک مسئله جهانی شده است، پرتودهی محصولات کشاورزی و مواد غذایی نظر بسیاری از کشورهای جهان را به خود جلب کرده است. فرایند پرتودهی منجر به از بین رفتن آفات و حشرات، قارچها و کپکها در انواع محصولات کشاورزی و همچنین تخریب باکتریهای بیماریزای موجود در مواد غذایی و از بین بردن ارگانیسمهای انگلی مانند تریشین میشود. به علاوه، مصرف کنندگان مواد غذایی پرتودهی شده را در مقابل بیماریهای ناشی ازوجود میکروارگانیسمها مانند سالمونلا، ابتلا به بیماری اسهال خونریزی ناشی از اشریشیای کلی و یا بیماری گاستریت ناشی از ویبریو ولنیفیکوس (که بیشتر در مواد غذایی دریایی یافت میشود) مراقبت میکند. فرایند پرتودهی، روشی برای نگهداری محصولات کشاورزی و مواد غذایی از جمله سبزیجات و میوه جات تازه بوده و عوامل ایجادکننده مسمومیت غذایی را کنترل میکند. این فرایند در مقایسه با روش های خشک کردن، فریز کردن و نمک سود کردن، روش مناسب و موثرتری به شمار میآید. در بسیاری از کشورهای جهان، بکارگیری روش پرتودهی برای ضدعفونی، بخشی از زیرساختهای تجاریسازی بشمار میرود. کشورهای دانمارک، سوئد، بریتانیا، کانادا و سازمان بهداشت جهانی نیز پرتودهی مواد غذایی را تائید کردهاند. پرتودهی مواد غذایی در ۳۷ کشور دنیا و برای بیش از ۴۰ نوع ماده غذائی مورد تائید قرار گرفته است. شکل زیر کشورهایی را که از فنآوری پرتودهی برای استریل کردن محصولات غذایی استفاده میکنند، نشان می دهد.


تصویر فوق نشان دهنده (سبز: كشورهايي كه پرتودهي را در سطح تجاري انجام مي‌دهند و سفید: كشورهايي كه از پرتودهي استفاده نمي‌كنند.)